افزایش طول عمر همراه با بیماری؛ انسان ها بیشتر زنده می مانند اما سالم تر نه

افزایش امید به زندگی یکی از مهم ترین دستاوردهای پزشکی و بهداشت عمومی در یک قرن گذشته به شمار می رود. توسعه واکسن ها، بهبود خدمات درمانی، کاهش مرگ و میر کودکان و مادران و کنترل بسیاری از بیماری های عفونی باعث شده است انسان ها نسبت به نسل های گذشته عمر طولانی تری داشته باشند.

با این حال، نتایج یک پژوهش گسترده جهانی نشان می دهد که افزایش طول عمر لزوما به معنای افزایش سال های زندگی سالم نیست. بسیاری از مردم سال های بیشتری زنده می مانند، اما بخشی قابل توجه از این مدت را با بیماری مزمن، درد، مشکلات روانی یا محدودیت های جسمی سپری می کنند. این وضعیت باعث شده است پژوهشگران بر ضرورت توجه به «طول سلامت» در کنار «طول عمر» تاکید کنند.

شکاف میان طول عمر و زندگی سالم بیشتر شده است

پژوهشگران با بررسی اطلاعات مربوط به ۲۰۴ کشور و منطقه، تغییرات امید به زندگی و سال های سپری شده در وضعیت نامناسب سلامت را بین سال های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ ارزیابی کردند. نتایج نشان داد که افزایش طول عمر در بسیاری از کشورها سریع تر از افزایش طول سلامت اتفاق افتاده است.

بر اساس این یافته ها، امید به زندگی جهانی از حدود ۶۴.۶ سال در سال ۱۹۹۰ به ۷۳.۸ سال در سال ۲۰۲۳ رسیده است. در همین دوره، میانگین فاصله میان طول عمر و سال های سالم زندگی از ۸.۸ سال به حدود ۱۰.۷ سال افزایش پیدا کرده است. به بیان ساده، مردم نه تنها بیشتر عمر می کنند، بلکه مدت بیشتری را نیز با بیماری یا ناتوانی زندگی می کنند.

در سال ۲۰۲۳، مردم جهان به طور میانگین حدود ۱۴.۵ درصد از طول زندگی خود را در وضعیت نامناسب سلامت سپری کردند. این آمار نشان می دهد که پیشرفت در جلوگیری از مرگ زودرس، به همان اندازه با موفقیت در پیشگیری از بیماری های مزمن و ناتوان کننده همراه نبوده است.

چرا افزایش طول عمر به زندگی سالم تر منجر نشده است؟

در گذشته، بخش بزرگی از مرگ و میر جهانی به بیماری های عفونی، مشکلات دوران کودکی، سوءتغذیه شدید و عوارض بارداری مربوط بود. پیشرفت های پزشکی توانسته است بسیاری از این عوامل را کنترل کند و احتمال زنده ماندن افراد تا سنین بالاتر را افزایش دهد.

اما با افزایش سن جمعیت، بیماری های غیرواگیر و مشکلات مزمن به چالش اصلی نظام های سلامت تبدیل شده اند. بیماری هایی مانند دیابت، اختلالات قلبی و عروقی، دردهای اسکلتی، مشکلات روانی، کم شنوایی و اختلالات بینایی ممکن است بلافاصله باعث مرگ نشوند، اما کیفیت زندگی فرد را برای سال های طولانی کاهش دهند.

عوامل مهم در افزایش سال های زندگی همراه با بیماری عبارتند از:

• افزایش شیوع اضافه وزن و چاقی
• بالا رفتن میزان قند خون و ابتلا به دیابت
• کاهش فعالیت بدنی در زندگی روزمره
• مصرف دخانیات و قرار گرفتن در معرض دود
• آلودگی هوا و عوامل محیطی
• افزایش بیماری های روانی مانند افسردگی و اضطراب
• رشد جمعیت سالمندان و بیماری های مرتبط با افزایش سن

مهم ترین عوامل کاهش کیفیت زندگی در دوران سالمندی

همه بیماری ها تاثیر یکسانی بر فاصله میان طول عمر و طول سلامت ندارند. برخی مشکلات ممکن است کشنده نباشند، اما برای سال ها توانایی حرکت، کار، ارتباط اجتماعی و انجام فعالیت های روزمره را محدود کنند.

بر اساس تحلیل پژوهشگران، بیماری های اسکلتی و عضلانی، اختلالات روانی، بیماری های مربوط به حواس و آسیب های غیرعمدی در مجموع حدود ۵۷.۴ درصد از شکاف میان طول عمر و زندگی سالم را تشکیل می دهند. این گروه از بیماری ها معمولا با درد، کاهش استقلال و نیاز بیشتر به مراقبت همراه هستند.

مهم ترین بیماری ها و مشکلات تاثیرگذار عبارتند از:

• کمردرد و گردن درد مزمن
• آرتروز و اختلالات مفصلی
• افسردگی و اختلالات اضطرابی
• کم شنوایی مرتبط با افزایش سن
• اختلالات بینایی
• زمین خوردن و آسیب های غیرعمدی
• بیماری های عصبی و اختلالات شناختی
• عوارض طولانی مدت دیابت

کمردرد و اختلالات روانی از مهم ترین عوامل زندگی همراه با ناتوانی در بسیاری از کشورها به شمار می روند. این بیماری ها معمولا میزان مرگ و میر را به شدت افزایش نمی دهند، اما می توانند توانایی فرد برای داشتن زندگی مستقل و با کیفیت را کاهش دهند.

کشورهای ثروتمند سال های بیشتری را با بیماری می گذرانند

ممکن است تصور شود کشورهایی که نظام درمانی پیشرفته تری دارند، فاصله کمتری میان طول عمر و طول سلامت تجربه می کنند. با این حال، نتایج تحقیق نشان می دهد که برخی از کشورهای پردرآمد بیشترین شکاف را در این زمینه دارند.

مردم کشورهای ثروتمند معمولا به دلیل دسترسی بهتر به خدمات پزشکی، درمان بیماری های خطرناک و کنترل عوامل مرگبار، عمر طولانی تری دارند. اما همین موفقیت باعث می شود افراد برای سال های بیشتری با بیماری های مزمن و ناتوانی های مرتبط با سالمندی زندگی کنند.

در سال ۲۰۲۳، ساکنان کشورهای پردرآمد به طور میانگین حدود ۱۵.۷ درصد از زندگی خود را در شرایط نامناسب سلامت گذراندند. آمریکا با حدود ۱۴ سال، استرالیا با ۱۳.۹ سال و کانادا با ۱۳.۷ سال از بیشترین فاصله میان طول عمر و زندگی سالم برخوردار بودند.

کمتر بودن این فاصله در برخی کشورهای کم درآمد لزوما به معنای سلامت بهتر نیست. در بسیاری از این مناطق، افراد مبتلا به بیماری های جدی ممکن است به دلیل کمبود خدمات درمانی زودتر فوت کنند و فرصت زندگی طولانی با ناتوانی را نداشته باشند.

تفاوت طول سلامت زنان و مردان

زنان در بیشتر نقاط جهان به طور میانگین بیشتر از مردان عمر می کنند، اما تعداد سال هایی که با بیماری یا ناتوانی سپری می کنند نیز بیشتر است. این تفاوت یکی از یافته های مهم تحقیقات مربوط به طول سلامت محسوب می شود.

بر اساس داده های جهانی، فاصله میان طول عمر و زندگی سالم برای زنان حدود ۱۲.۱ سال و برای مردان حدود ۹.۳ سال گزارش شده است. بخشی از این تفاوت به طول عمر بیشتر زنان، شیوع بعضی بیماری های مزمن و تفاوت در عوامل زیستی و اجتماعی مربوط می شود.

زنان معمولا بیشتر با مشکلاتی مانند اختلالات اسکلتی، پوکی استخوان، افسردگی، میگرن و بیماری های غیرکشنده اما ناتوان کننده مواجه می شوند. بنابراین افزایش امید به زندگی زنان باید با برنامه های پیشگیری، غربالگری و حمایت اجتماعی مناسب همراه باشد.

مهم ترین عوامل خطر برای طول سلامت

پژوهشگران تعدادی از عوامل قابل اصلاح را شناسایی کرده اند که می توانند سال های زندگی همراه با بیماری را افزایش دهند. کنترل این عوامل ممکن است نه تنها احتمال مرگ زودرس، بلکه میزان ناتوانی در دوران بزرگسالی و سالمندی را نیز کاهش دهد.

مهم ترین عوامل خطر عبارتند از:

• شاخص توده بدنی بالا و چاقی
• قند خون بالا
• فشار خون بالا
• مصرف دخانیات
• تغذیه نامناسب
• سوءتغذیه در کودکی و بزرگسالی
• آلودگی هوای محیط و فضای بسته
• کم تحرکی
• مصرف بیش از اندازه الکل

تحقیقات مرتبط با بار جهانی بیماری ها نشان داده اند که نقش چاقی و قند خون بالا در کاهش سال های سالم زندگی رو به افزایش است. این موضوع اهمیت پیشگیری از بیماری های متابولیک را بیش از گذشته نشان می دهد.

طول سلامت چیست و چرا اهمیت دارد؟

امید به زندگی نشان می دهد یک فرد به طور میانگین چند سال ممکن است زنده بماند، اما اطلاعاتی درباره کیفیت این سال ها ارائه نمی کند. در مقابل، شاخص طول سلامت یا امید به زندگی سالم، تعداد سال هایی را محاسبه می کند که فرد انتظار می رود بدون بیماری یا ناتوانی جدی زندگی کند.

این شاخص برای ارزیابی موفقیت نظام های سلامت اهمیت بیشتری دارد. برای مثال، دو کشور ممکن است امید به زندگی مشابهی داشته باشند، اما مردم یکی از آن ها سال های بیشتری را بدون درد، ناتوانی و وابستگی به دیگران سپری کنند.

توجه به طول سلامت می تواند به دولت ها کمک کند تا منابع خود را در زمینه های زیر هدفمندتر مصرف کنند:

• پیشگیری از بیماری های مزمن
• توسعه خدمات سلامت روان
• بهبود مراقبت از سالمندان
• افزایش فعالیت بدنی در جامعه
• کنترل چاقی و دیابت
• کاهش آلودگی هوا
• پیشگیری از زمین خوردن سالمندان
• تشخیص و درمان زودهنگام مشکلات شنوایی و بینایی

جمع بندی

افزایش امید به زندگی یکی از بزرگ ترین موفقیت های پزشکی در دوران معاصر است، اما یافته های جدید نشان می دهد که انسان ها هنوز نتوانسته اند طول سلامت را هم زمان با طول عمر افزایش دهند. مردم جهان اکنون به طور میانگین بیش از گذشته زنده می مانند، اما حدود ۱۰.۷ سال از زندگی خود را با نوعی بیماری یا ناتوانی سپری می کنند.

بیماری های اسکلتی و عضلانی، مشکلات روانی، اختلالات بینایی و شنوایی، اضافه وزن، قند خون بالا، مصرف دخانیات و آلودگی هوا از مهم ترین عوامل کاهش کیفیت زندگی هستند. به همین دلیل، سیاست های سلامت باید از تمرکز صرف بر جلوگیری از مرگ، به سمت پیشگیری از ناتوانی و افزایش سال های سالم زندگی حرکت کنند.

هدف آینده پزشکی نباید فقط اضافه کردن سال به زندگی انسان باشد، بلکه باید زندگی سالم، مستقل و با کیفیت را به این سال ها اضافه کند. در غیر این صورت، افزایش طول عمر ممکن است تنها به معنای طولانی تر شدن دوره زندگی با درد، بیماری و وابستگی باشد.