تحریک مغز در ۱۰ روز؛ روشی نوین برای کاهش علائم افسردگی در یک کارآزمایی بالینی

افسردگی یکی از شایع ترین اختلالات روان است که میلیون ها نفر در سراسر جهان با آن زندگی می کنند. اگرچه داروهای ضد افسردگی و روان درمانی برای بسیاری از بیماران موثر هستند، اما گروهی از افراد به درمان های رایج پاسخ مناسبی نمی دهند. به همین دلیل، پژوهشگران سال ها است به دنبال روش های درمانی جدید، سریع تر و کم عارضه تر هستند. نتایج یک کارآزمایی بالینی تازه نشان می دهد که تحریک مغناطیسی مغز می تواند تنها در مدت ۱۰ روز علائم افسردگی را کاهش دهد؛ هرچند تاثیر قابل توجه دارونما نیز یکی از نکات جالب توجه این مطالعه بوده است.

افسردگی مقاوم به درمان؛ چالشی بزرگ برای سلامت روان

اختلال افسردگی عمده یا MDD یکی از مهم ترین مشکلات سلامت روان در جهان محسوب می شود و می تواند کیفیت زندگی، روابط اجتماعی، عملکرد شغلی و سلامت جسمانی افراد را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، افسردگی از مهم ترین عوامل ناتوانی در سراسر جهان است و میلیون ها نفر هر ساله به دلیل آن به خدمات درمانی نیاز پیدا می کنند.

با وجود پیشرفت های پزشکی، بسیاری از بیماران پس از مصرف چندین داروی مختلف یا شرکت در جلسات روان درمانی همچنان بهبود قابل توجهی را تجربه نمی کنند. این گروه که به عنوان بیماران مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان شناخته می شوند، بیش از سایر افراد به روش های درمانی نوین نیاز دارند. به همین دلیل، فناوری های مبتنی بر تحریک مغز در سال های اخیر توجه بسیاری از متخصصان علوم اعصاب و روان پزشکی را به خود جلب کرده اند.

فناوری iTBS چگونه عمل می کند؟

یکی از روش های جدیدی که در این پژوهش بررسی شده، تحریک انفجاری متناوب مغناطیسی یا iTBS است. این فناوری نوعی تحریک مغناطیسی غیر تهاجمی مغز به شمار می رود که بدون نیاز به جراحی، فعالیت برخی نواحی مغز را تغییر می دهد.

در این روش، یک سیم پیچ مغناطیسی روی سر بیمار قرار می گیرد و پالس های مغناطیسی کوتاه و پرقدرت را به بخش مشخصی از مغز ارسال می کند. هدف اصلی این امواج، قشر پیش پیشانی پشتی جانبی است؛ ناحیه ای که نقش مهمی در تنظیم احساسات، تصمیم گیری، تمرکز و کنترل خلق و خو دارد. پژوهش های پیشین نیز نشان داده اند که عملکرد این بخش از مغز در بسیاری از افراد مبتلا به افسردگی دچار اختلال می شود.

یکی از مزیت های مهم iTBS نسبت به روش های قدیمی تر، کوتاه بودن زمان هر جلسه درمان است. در بسیاری از موارد، هر جلسه تنها چند دقیقه طول می کشد و بیمار پس از پایان درمان می تواند فعالیت های روزمره خود را ادامه دهد.

جزئیات کارآزمایی بالینی

برای ارزیابی اثربخشی این روش، پژوهشگران دانشگاه قطب شمال نروژ یک مطالعه کنترل شده و تصادفی روی ۷۳ فرد بزرگسال مبتلا به افسردگی عمده انجام دادند. شرکت کنندگان بین ۲۲ تا ۶۵ سال سن داشتند.

پیش از شروع مطالعه، افراد به دو گروه تقسیم شدند:

• ۴۱ نفر درمان واقعی با دستگاه iTBS را دریافت کردند.
• ۳۲ نفر از دستگاه دارونما یا شبیه ساز استفاده کردند.

نکته مهم این بود که دستگاه دارونما از نظر ظاهر، صدا و حتی فشاری که روی سر وارد می کرد، کاملا مشابه دستگاه اصلی بود. تنها تفاوت در ساختار داخلی سیم پیچ بود؛ به گونه ای که میدان مغناطیسی تولید شده قدرت کافی برای تحریک موثر مغز را نداشت. این طراحی باعث شد شرکت کنندگان نتوانند تشخیص دهند که درمان واقعی دریافت کرده اند یا خیر و نتایج مطالعه از اعتبار علمی بیشتری برخوردار شود.

بهبود سریع علائم افسردگی در کمتر از دو هفته

نتایج ارزیابی های بالینی نشان داد افرادی که درمان واقعی را دریافت کرده بودند، تنها پس از ۵ تا ۱۰ روز کاهش قابل توجهی در شدت علائم افسردگی خود تجربه کردند. این موضوع نشان می دهد که دوره های کوتاه و فشرده تحریک مغناطیسی مغز می توانند در مدت زمانی بسیار کمتر از بسیاری از داروهای ضد افسردگی، اثر درمانی ایجاد کنند.

از سوی دیگر، زمانی که از خود بیماران درباره احساسشان پرسیده شد، تفاوت محسوسی میان دو گروه مشاهده نشد. این اختلاف میان ارزیابی پزشکان و برداشت شخصی بیماران، یکی از موضوعات مهمی است که پژوهشگران معتقدند باید در مطالعات آینده بیشتر بررسی شود.

اثر شگفت انگیز دارونما پژوهشگران را غافلگیر کرد

تمام جلسات درمان پس از ۱۰ روز پایان یافت؛ اما چهار هفته بعد، پژوهشگران دوباره وضعیت شرکت کنندگان را بررسی کردند. نتایج این مرحله بسیار جالب بود.

اگرچه افرادی که درمان واقعی دریافت کرده بودند همچنان وضعیت مناسبی داشتند و علائم افسردگی در آن ها بازنگشته بود، اما گروه دارونما نیز به مرور زمان به همان سطح بهبود رسیده بودند.

به گفته محققان، این اتفاق احتمالا به دلیل اثر قدرتمند دارونما رخ داده است. امید به درمان، اعتماد به پزشک، حضور در محیط درمانی، دریافت مراقبت های منظم و حتی احساس ناشی از صدای دستگاه و تماس آن با سر می توانند واکنش های روان شناختی مثبتی ایجاد کنند. این عوامل ممکن است باعث کاهش بخشی از علائم افسردگی شوند؛ حتی اگر تحریک واقعی مغز انجام نشده باشد.

آیا تحریک مغناطیسی مغز می تواند جایگزین دارو شود؟

متخصصان تاکید می کنند که این فناوری هنوز جایگزین کامل دارو یا روان درمانی نیست، اما می تواند به عنوان یک درمان مکمل یا گزینه ای مناسب برای بیمارانی که به درمان های رایج پاسخ نمی دهند، مورد استفاده قرار گیرد.

در حال حاضر، روش های مختلف تحریک مغناطیسی مغز در بسیاری از مراکز تخصصی جهان برای درمان افسردگی مقاوم به درمان، وسواس فکری عملی و برخی اختلالات عصبی استفاده می شوند. با این حال، تعیین تعداد جلسات، شدت تحریک و انتخاب بیماران مناسب همچنان نیازمند پژوهش های بیشتری است.

جمع بندی

نتایج این کارآزمایی بالینی نشان می دهد که فناوری iTBS می تواند تنها طی ۱۰ روز باعث کاهش قابل توجه علائم افسردگی شود و امید تازه ای برای بیماران مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان ایجاد کند. در کنار این یافته، تاثیر چشمگیر دارونما نیز بار دیگر نشان داد که ذهن انسان و انتظارات درمانی نقش مهمی در روند بهبود بیماری های روان ایفا می کنند. پژوهشگران معتقدند با انجام مطالعات گسترده تر و پیگیری طولانی مدت بیماران، می توان جایگاه دقیق این فناوری را در درمان افسردگی مشخص کرد و از آن به عنوان یکی از ابزارهای موثر در کنار دارو و روان درمانی بهره گرفت.