افزایش خطرناک مقاومت آنتی بیوتیکی در کودکان جهان؛ هشدار دانشمندان درباره بحران تا سال ۲۰۳۵

مقاومت آنتی بیوتیکی به یکی از جدی ترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان تبدیل شده است و پژوهشی گسترده نشان می دهد کودکان نیز به طور فزاینده ای با پیامدهای این بحران روبرو هستند. بررسی بیش از ۱۰۶ هزار نمونه باکتریایی از کودکان و نوجوانان در ۸۲ کشور نشان داده است که مقاومت برخی باکتری های خطرناک در برابر داروهای مهم طی دو دهه گذشته افزایش یافته و ممکن است این روند تا سال ۲۰۳۵ ادامه پیدا کند.

نتایج این پژوهش که در مجله JAMA Pediatrics منتشر شده است، به ویژه درباره باکتری های گرم منفی مانند اسینتوباکتر بومانی و گونه های کلبسیلا هشدار می دهد. این باکتری ها می توانند عامل عفونت های شدید از جمله ذات الریه و سپسیس باشند و افزایش مقاومت آنها ممکن است انتخاب داروی موثر برای درمان کودکان را دشوارتر کند.

مقاومت آنتی بیوتیکی چیست و چرا برای کودکان اهمیت بیشتری دارد؟

مقاومت آنتی بیوتیکی زمانی رخ می دهد که باکتری ها در طول زمان تغییر کنند و داروهایی که قبلا قادر به از بین بردن یا مهار آنها بودند، دیگر اثربخشی سابق را نداشته باشند. بنابراین این بدن کودک نیست که به آنتی بیوتیک مقاوم می شود، بلکه باکتری عامل عفونت است که توانایی مقاومت در برابر دارو پیدا می کند.

این مسئله برای کودکان اهمیت ویژه ای دارد، زیرا گزینه های درمانی مناسب برای سنین پایین محدودتر از بزرگسالان است. همچنین نوزادان و کودکان خردسال در برابر برخی عفونت های شدید آسیب پذیرتر هستند و مقاومت دارویی می تواند درمان اولیه را پیچیده تر کند. پژوهش JAMA نیز نشان داد افزایش مقاومت در کودکان مبتلا به سپسیس و بیماران بستری در بخش مراقبت های ویژه قابل توجه بوده است.

بررسی بیش از ۱۰۶ هزار کودک در ۸۲ کشور

پژوهشگران برای بررسی دقیق روند مقاومت دارویی، از پایگاه داده بین المللی ATLAS استفاده کردند. این مجموعه شامل نمونه های بالینی ثبت شده از ژانویه ۲۰۰۴ تا دسامبر ۲۰۲۲ بود و اطلاعات کودکان و نوجوانان صفر تا ۱۸ ساله را از کشورهای مختلف جهان در بر می گرفت.

در مجموع ۱۰۶ هزار و ۵۸۱ نمونه متعلق به همین تعداد کودک مورد بررسی قرار گرفت. حدود ۴۷ درصد نمونه ها مربوط به کودکان صفر تا دو ساله، ۳۵ درصد متعلق به کودکان سه تا ۱۲ ساله و ۱۸ درصد متعلق به نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله بودند. نمونه ها از خون، ادرار، خلط، پوست، زخم و دیگر محل های عفونت جمع آوری شده بودند.

پژوهشگران سپس الگوهای مشاهده شده را با مدل های آماری تحلیل کردند تا روند احتمالی مقاومت تا سال ۲۰۳۵ را برآورد کنند. البته نویسندگان تاکید کرده اند که این پیش بینی ها بر ادامه روندهای گذشته استوار هستند و تغییر سیاست های درمانی، واکسیناسیون، کنترل عفونت یا مصرف آنتی بیوتیک می تواند آینده را تغییر دهد.

سه گروه مهم آنتی بیوتیک در سیستم AWaRe

سازمان جهانی بهداشت برای مدیریت بهتر مصرف آنتی بیوتیک ها، آنها را در چارچوبی به نام AWaRe به سه گروه Access، Watch و Reserve تقسیم می کند. این سیستم برای پایش مصرف داروها و کمک به اجرای برنامه های مدیریت مصرف آنتی بیوتیک طراحی شده است.

هر گروه نقش متفاوتی در درمان عفونت های باکتریایی دارد:

• Access یا دسترسی: داروهایی که در بسیاری از عفونت های شایع به عنوان گزینه های مناسب اولیه در نظر گرفته می شوند و معمولا خطر ایجاد مقاومت در آنها کمتر است.
• Watch یا مراقبت: آنتی بیوتیک هایی با احتمال بیشتر ایجاد مقاومت که باید انتخابی تر و با دقت بیشتری مصرف شوند.
• Reserve یا ذخیره: داروهایی که بیشتر برای شرایط خاص و عفونت های مقاومی استفاده می شوند که گزینه های درمانی دیگر برای آنها مناسب نیستند.

هدف این دسته بندی حذف یا منع مصرف گروه های Watch و Reserve نیست، بلکه کمک به استفاده منطقی از آنتی بیوتیک ها و حفظ اثربخشی آنها برای زمانی است که واقعا مورد نیاز هستند.

فاصله کشورهای پردرآمد و کم درآمد بیشتر شده است

یکی از یافته های مهم پژوهش، افزایش اختلاف میان کشورهای دارای منابع بیشتر و کشورهای کم برخوردار بود. در ابتدای دوره مطالعه، میزان مقاومت در هشت پاتوژن بحرانی و دارای اولویت بالا در دو گروه کشور تفاوت زیادی نداشت، اما تا سال ۲۰۲۲ فاصله قابل توجهی میان آنها ایجاد شد.

در کشورهای پردرآمد، مقاومت به حداقل یک آنتی بیوتیک گروه Access از ۴۸ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۲۹ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت. در کشورهای کم درآمد و با درآمد پایین تر، این رقم از ۴۴ درصد به ۴۷ درصد رسید.

در مقابل، مقاومت به داروهای گروه Watch در کشورهای پردرآمد از ۱۴ به ۲۴ درصد افزایش یافت، در حالی که در کشورهای کم برخوردار از ۱۶ به ۴۸ درصد رسید. مقاومت به داروهای Reserve نیز به ترتیب از ۹ به ۲۵ درصد و از ۴ به ۳۷ درصد افزایش پیدا کرد.

بخش مراقبت های ویژه و سپسیس در وضعیت نگران کننده تری قرار دارند

افزایش مقاومت در همه محیط های درمانی یکسان نبود. پژوهش نشان داد بخش های مراقبت های ویژه، عفونت های تنفسی و موارد سپسیس از مهم ترین حوزه هایی هستند که افزایش مقاومت به داروهای Watch و Reserve در آنها مشاهده شده است.

در بخش های مراقبت های ویژه، مقاومت به آنتی بیوتیک های Watch از ۱۵ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۳۳ درصد در سال ۲۰۲۲ رسید. مقاومت به داروهای Reserve نیز در همین محیط از ۹ به ۳۲ درصد افزایش یافت.

در نمونه های مرتبط با سپسیس، مقاومت گروه Watch از ۱۵ به ۳۰ درصد و مقاومت Reserve از ۳ به ۲۶ درصد افزایش پیدا کرد. این یافته اهمیت ویژه ای دارد، زیرا در عفونت های شدید، پزشکان باید پیش از آماده شدن کامل نتایج آزمایشگاهی درمان اولیه را آغاز کنند و افزایش مقاومت می تواند انتخاب داروی مناسب را دشوارتر کند.

مقاومت بعضی باکتری ها تا سال ۲۰۳۵ به سطح بسیار بالایی می رسد

مدل های پژوهش نشان می دهند اگر روندهای فعلی بدون تغییر اساسی ادامه پیدا کنند، مقاومت برخی باکتری های مهم در دهه آینده به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت. اسینتوباکتر بومانی یکی از نگران کننده ترین نمونه ها در این مطالعه است.

مقاومت این باکتری به کارباپنم ها در سال های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ حدود ۵۱ درصد برآورد شد و مدل پژوهش پیش بینی می کند این رقم تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۸۲ درصد برسد. در گونه های کلبسیلا نیز مقاومت به کارباپنم از حدود ۱۵ درصد به ۳۵ درصد افزایش خواهد یافت.

پیش بینی مقاومت کلبسیلا در برابر سفالوسپورین های نسل سوم و چهارم حتی شدیدتر است؛ این میزان که در سال های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ حدود ۴۵ درصد بود، ممکن است تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۷۰ درصد برسد.

مقاومت دارویی با مرگ صدها هزار کودک ارتباط دارد

ابعاد این مشکل فقط به دشوار شدن انتخاب آنتی بیوتیک محدود نمی شود. مطالعه جهانی بار مقاومت ضد میکروبی نشان داده است که در سال ۲۰۲۱ حدود ۸۴۰ هزار مرگ در کودکان زیر پنج سال با مقاومت ضد میکروبی ارتباط داشته و حدود ۱۹۳ هزار مورد از این مرگ ها مستقیما به مقاومت باکتریایی نسبت داده شده است.

البته مرگ و میر مرتبط با مقاومت ضد میکروبی در کودکان زیر پنج سال نسبت به سال ۱۹۹۰ کاهش قابل توجهی داشته است. بخشی از این پیشرفت به واکسیناسیون، بهبود آب سالم، بهداشت و کاهش ابتلا به عفونت های شدید مرتبط دانسته می شود. با این حال، کاهش مرگ و میر به معنای برطرف شدن مشکل مقاومت باکتریایی نیست.

چرا مقاومت آنتی بیوتیکی در برخی کشورها سریع تر افزایش می یابد؟

مقاومت دارویی نتیجه یک عامل واحد نیست. استفاده نامناسب یا بیش از حد از آنتی بیوتیک ها می تواند فشار انتخابی ایجاد کند و به باکتری های مقاوم فرصت بیشتری برای بقا و گسترش بدهد. ضعف کنترل عفونت، مشکلات بهداشتی و محدودیت دسترسی به آزمایش های تشخیصی نیز می توانند شرایط را پیچیده تر کنند.

در عین حال، افزایش مقاومت فقط مشکل کشورهای کم درآمد نیست. پژوهش JAMA نشان داد مقاومت کودکان در تمامی مناطق مورد بررسی افزایش هایی داشته است و حتی کشورهای پردرآمد نیز در گروه های Watch و Reserve با روند صعودی مواجه بوده اند. بنابراین مقاومت آنتی بیوتیکی را باید یک مسئله جهانی دانست، نه بحرانی محدود به یک منطقه خاص.

نتیجه گیری

پژوهش تازه نشان می دهد مقاومت آنتی بیوتیکی در کودکان یک تهدید مربوط به آینده دور نیست و روند آن همین حالا در بسیاری از نقاط جهان قابل مشاهده است. افزایش مقاومت در برابر داروهای مهم تر، به ویژه در باکتری های گرم منفی، بخش های مراقبت های ویژه و عفونت هایی مانند سپسیس، می تواند درمان عفونت های جدی کودکان را در سال های آینده دشوارتر کند.

بهبود پایش اختصاصی مقاومت در کودکان، جلوگیری از مصرف غیرضروری آنتی بیوتیک، استفاده درست از دارو بر اساس تشخیص پزشک، تقویت کنترل عفونت و توسعه گزینه های درمانی مناسب کودکان از اقداماتی هستند که می توانند مسیر فعلی را تغییر دهند. پیش بینی های سال ۲۰۳۵ هشدار هستند، نه حکم قطعی؛ و درست به همین دلیل، زمان مناسب برای مهار این روند پیش از رسیدن به آن نقطه است.