آیا داروهای اعصاب اعتیاد آورند؟ تفاوت وابستگی، عوارض و ترک داروهای روانپزشکی

وقتی صحبت از داروهای اعصاب و روان می شود، یکی از اولین نگرانی هایی که به ذهن خیلی از افراد می رسد، «اعتیاد» است. بعضی افراد تصور می کنند اگر مصرف داروهای روانپزشکی را شروع کنند، دیگر نمی توانند آن را کنار بگذارند و برای همیشه به دارو وابسته خواهند بود.

اما واقعیت کمی پیچیده تر از این تصور است. همه داروهای روانپزشکی یکسان نیستند و اصطلاحاتی مثل اعتیاد، وابستگی جسمی، علائم قطع و عود بیماری نیز معنای یکسانی ندارند. بنابراین نمی توان درباره همه داروهای اعصاب یک حکم کلی صادر کرد.

آیا داروهای اعصاب واقعا اعتیاد آورند؟

پاسخ کوتاه این است: همه داروهای اعصاب اعتیاد آور نیستند، اما بعضی از آنها می توانند باعث وابستگی یا سوء مصرف شوند. برای پاسخ دقیق باید نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان و شرایط فرد را در نظر گرفت.

یکی از اشتباهات رایج این است که هر نوع وابستگی بدن به دارو را «اعتیاد» بدانیم. در پزشکی، وابستگی جسمی با اختلال مصرف یا اعتیاد یکی نیست. ممکن است بدن فرد به یک دارو عادت کرده باشد و قطع ناگهانی آن باعث علائم ترک شود، بدون اینکه فرد الگوی مصرف اجباری و خارج از کنترل داشته باشد.

بنابراین صرف اینکه قطع یک دارو باید به صورت تدریجی انجام شود، به این معنی نیست که آن دارو حتما اعتیاد آور است.

کدام داروهای اعصاب بیشتر خطر وابستگی دارند؟

خطر وابستگی در تمام داروهای روانپزشکی یکسان نیست. به عنوان مثال، داروهای گروه بنزودیازپین ها به دلیل احتمال سوء مصرف، اعتیاد، وابستگی جسمی و علائم ترک، نیازمند توجه و نظارت بیشتری هستند. سازمان غذا و داروی آمریکا نیز درباره این خطرات برای تمام داروهای این گروه هشدار جدی صادر کرده است.

از جمله داروهای شناخته شده این گروه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آلپرازولام
• کلونازپام
• لورازپام
• دیازپام

این داروها ممکن است در درمان برخی اختلالات اضطرابی، بی خوابی، حملات پانیک و بعضی شرایط دیگر تجویز شوند. با این حال، مصرف آنها باید طبق نظر پزشک و با توجه به شرایط فرد انجام شود.

مصرف طولانی مدت، افزایش خودسرانه دوز یا ترکیب این داروها با موادی مانند الکل و برخی داروهای دیگر می تواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد.

آیا داروهای ضد افسردگی هم اعتیاد آورند؟

داروهای ضد افسردگی مانند داروهای گروه SSRI با بنزودیازپین ها تفاوت دارند و به طور معمول در دسته مواد اعتیاد آور قرار نمی گیرند. با این حال، این به معنی آن نیست که می توان آنها را خودسرانه شروع یا ناگهانی قطع کرد.

برخی افراد هنگام کاهش یا قطع داروهای ضد افسردگی دچار علائم قطع می شوند. این علائم می تواند شامل سرگیجه، تهوع، اختلال خواب، اضطراب، تحریک پذیری، احساسات غیرعادی بدنی و تغییرات خلقی باشد. NHS توصیه می کند کاهش دوز دارو با برنامه ای که پزشک تعیین می کند انجام شود، زیرا قطع ناگهانی می تواند احتمال بروز علائم قطع را افزایش دهد.

در نتیجه، علائم قطع دارو با اعتیاد یکی نیست. اینکه بدن برای سازگار شدن با تغییر دوز به زمان نیاز دارد، لزوما به معنای اعتیاد فرد به دارو نیست.

چرا بعضی افراد با وجود مصرف دارو هنوز اضطراب یا افسردگی دارند؟

یکی از برداشت های اشتباه این است که اگر فرد دارو مصرف کند، باید تمام علائم روانی او به طور کامل از بین برود. در حالی که پاسخ به درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ دارویی برای همه افراد به یک اندازه موثر نیست.

اختلالات روانی نیز معمولا نتیجه یک عامل واحد نیستند. عوامل ژنتیکی، زیستی، تجربیات زندگی، شرایط محیطی، روابط اجتماعی و وضعیت فعلی فرد می توانند در شکل گیری یا ادامه علائم نقش داشته باشند.

به همین دلیل روانپزشک هنگام انتخاب درمان فقط به یک علامت نگاه نمی کند و عواملی مانند تشخیص، شدت علائم، سابقه بیماری، داروهای قبلی، عوارض احتمالی و شرایط کلی فرد را در نظر می گیرد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت در نظر گرفتن مزایا، عوارض احتمالی و ترجیحات فرد در انتخاب روش درمان تاکید دارد.

دارودرمانی بهتر است یا روان درمانی؟

این دو روش لزوما رقیب یکدیگر نیستند. اینکه فرد به دارو، روان درمانی یا ترکیبی از هر دو نیاز داشته باشد، به نوع و شدت مشکل روانی و شرایط فرد بستگی دارد.

برای مثال، سازمان جهانی بهداشت در مورد افسردگی متوسط تا شدید، روان درمانی یا درمان ترکیبی را بر اساس شرایط فرد و توازن مزایا و مضرات توصیه می کند. در افسردگی، روش هایی مانند درمان شناختی رفتاری، فعال سازی رفتاری و درمان بین فردی از مداخلات روانشناختی مورد استفاده هستند.

بنابراین این تصور که «یا باید دارو بخورم یا به روانشناس مراجعه کنم» همیشه درست نیست. در برخی شرایط، ترکیب درمان ها می تواند بخشی از برنامه درمانی باشد.

چرا نباید داروی اعصاب را خودسرانه قطع کنیم؟

قطع خودسرانه داروهای روانپزشکی می تواند مشکل ساز باشد، حتی اگر فرد احساس کند حالش کاملا خوب شده است. دلیل آن این است که بعضی داروها باید به تدریج کاهش پیدا کنند و قطع ناگهانی آنها می تواند علائم قطع یا بازگشت علائم بیماری را به دنبال داشته باشد.

در مورد بنزودیازپین ها، این موضوع اهمیت بیشتری دارد. FDA هشدار داده است که قطع ناگهانی یا کاهش سریع دوز این داروها می تواند باعث علائم ترک شدید و حتی تشنج شود. به همین دلیل کاهش دوز باید با برنامه ای فردی و تحت نظر پزشک انجام شود.

در مورد داروهای ضد افسردگی نیز NHS توصیه می کند دارو به صورت ناگهانی و بدون مشورت با پزشک قطع نشود و کاهش دوز معمولا به شکل تدریجی انجام شود.

پس از داروهای اعصاب بترسیم یا نه؟

ترس از دارو به اندازه مصرف خودسرانه آن می تواند تصمیم گیری درباره درمان را دشوار کند. داروهای روانپزشکی، مانند هر داروی دیگری، می توانند مزایا و عوارض داشته باشند و استفاده درست از آنها به تشخیص صحیح و نظارت پزشکی نیاز دارد.

از طرف دیگر، اینکه فرد از ترس اعتیاد یا وابستگی از مراجعه به روانپزشک خودداری کند نیز می تواند مانع دریافت درمان مناسب شود. سازمان جهانی بهداشت تاکید می کند که درمان افسردگی می تواند شامل مداخلات روانشناختی و در برخی شرایط دارو باشد و انتخاب روش درمان باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.

بنابراین بهتر است به جای پرسیدن اینکه «داروهای اعصاب اعتیاد آورند یا نه؟»، سوال دقیق تری مطرح کنیم: این دارو برای چه مشکلی تجویز شده، چه مدت باید مصرف شود، چه عوارضی دارد و برنامه ادامه یا قطع آن چیست؟

جمع بندی

داروهای روانپزشکی یک گروه یکسان نیستند و نمی توان درباره همه آنها گفت که اعتیاد آورند یا نیستند. برخی داروها، به ویژه بنزودیازپین ها، می توانند خطر سوء مصرف، اعتیاد و وابستگی جسمی داشته باشند و به همین دلیل مصرف آنها نیازمند نظارت دقیق است.

از طرف دیگر، بروز علائم قطع هنگام کاهش دوز بعضی داروها لزوما به معنای اعتیاد نیست. حتی داروهای ضد افسردگی که معمولا اعتیاد آور محسوب نمی شوند، ممکن است در صورت قطع ناگهانی علائم قطع ایجاد کنند.

در نهایت، تصمیم درباره شروع، ادامه، تغییر دوز یا قطع داروی روانپزشکی باید بر اساس تشخیص و شرایط فرد و با نظر پزشک انجام شود. روان درمانی و دارودرمانی نیز لزوما جایگزین یکدیگر نیستند و در برخی شرایط می توانند در کنار هم مورد استفاده قرار بگیرند.