چرا بعد از واکسن تب می کنیم؟ آیا نداشتن عوارض یعنی واکسن اثر نکرده است؟

بعد از دریافت واکسن، بعضی افراد ممکن است دچار تب، خستگی، سردرد، درد عضلات یا درد و قرمزی در محل تزریق شوند. در مقابل، بعضی افراد همان واکسن را دریافت می کنند و تقریبا هیچ علامتی احساس نمی کنند. همین تفاوت باعث شده است این سوال مطرح شود که آیا بدن فردی که عارضه ای ندارد، به واکسن پاسخ نداده است؟

پاسخ کوتاه این است که نداشتن عوارض بعد از واکسن به معنی بی اثر بودن آن نیست. واکنش های قابل مشاهده بدن فقط یکی از نشانه های فعالیت سیستم ایمنی هستند و نمی توان از روی شدت یا نبود این علائم، میزان ایمنی ایجاد شده را به طور دقیق تعیین کرد.

چرا بعضی افراد بعد از واکسن تب می کنند؟

تب و سایر علائم بعد از واکسیناسیون معمولا نتیجه فعال شدن بخشی از سیستم ایمنی هستند. واکسن سیستم دفاعی بدن را با یک آنتی ژن یا مولفه ای از عامل بیماری زا آشنا می کند تا بدن بتواند برای مواجهه احتمالی آینده آماده شود. این فرایند می تواند با ایجاد یک واکنش التهابی موقت همراه باشد.

در جریان این واکنش، پیام رسان های شیمیایی و سلول های ایمنی فعال می شوند و تغییراتی در بدن به وجود می آید. افزایش موقت فعالیت التهابی می تواند احساس خستگی، درد عضلات، سردرد یا افزایش دمای بدن را ایجاد کند. سازمان جهانی بهداشت نیز تب خفیف و درد عضلات را از واکنش های معمول پس از برخی واکسن ها می داند.

از جمله عوارض شایع می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• درد، قرمزی یا تورم محل تزریق
• تب خفیف
• خستگی و احساس کوفتگی
• سردرد
• درد عضلات
• لرز یا احساس ناخوشی عمومی

این علائم معمولا خفیف و کوتاه مدت هستند و در بسیاری از موارد طی چند روز برطرف می شوند. البته نوع واکسن، سن فرد و شرایط جسمی او می تواند روی احتمال بروز و شدت عوارض تاثیر بگذارد.

چرا بعضی افراد بعد از واکسن هیچ عارضه ای احساس نمی کنند؟

بدن انسان ها واکنش یکسانی به واکسن نشان نمی دهد. حتی زمانی که دو نفر یک واکسن یکسان را با یک مقدار مشخص دریافت می کنند، ممکن است پاسخ های متفاوتی داشته باشند. شدت علائم قابل مشاهده می تواند تحت تاثیر عواملی مانند سن، ویژگی های ژنتیکی، وضعیت سیستم ایمنی و سابقه مواجهه قبلی با آنتی ژن قرار بگیرد.

از طرف دیگر، واکنش ایمنی همیشه با علائم قابل احساس همراه نیست. ممکن است سیستم ایمنی فرد فعال شود و پاسخ اختصاصی مورد نیاز را ایجاد کند، بدون اینکه التهاب آن قدر زیاد باشد که فرد آن را به صورت تب یا بدن درد احساس کند. به همین دلیل، احساس نکردن عارضه را نباید با پاسخ ندادن سیستم ایمنی یکی دانست.

در واقع، هدف واکسن ایجاد ایمنی است، نه ایجاد تب و بدن درد. عوارض جانبی نتیجه فرعی بخشی از فرایند واکنش بدن هستند و خود عارضه، هدف واکسیناسیون محسوب نمی شود.

آیا هرچه عوارض واکسن بیشتر باشد، یعنی واکسن بهتر اثر کرده است؟

این تصور کاملا دقیق نیست. برخی پژوهش ها ارتباط هایی میان شدت بعضی واکنش های پس از واکسیناسیون و برخی شاخص های پاسخ ایمنی پیدا کرده اند، اما این ارتباط در همه واکسن ها و همه افراد یکسان نیست.

برای مثال، یک بررسی درباره واکسن نوترکیب زونا نشان داد که میان شدت درد پس از واکسیناسیون و پاسخ ایمنی ارتباط آماری کوچکی وجود دارد، اما این ارتباط به اندازه ای نیست که بتوان از درد یا سایر عوارض به عنوان شاخص قابل اعتماد برای پیش بینی ایمنی استفاده کرد.

سیستم ایمنی چگونه بعد از واکسن فعال می شود؟

واکسیناسیون به بدن کمک می کند عامل بیماری زا را بدون نیاز به تحمل خطرات یک عفونت کامل شناسایی و برای مقابله با آن آماده کند. سیستم ایمنی پس از شناسایی آنتی ژن، مجموعه ای از واکنش های هماهنگ را آغاز می کند و سلول های مختلف در این فرایند نقش دارند.

در ادامه، سلول های B می توانند آنتی بادی های اختصاصی تولید کنند و سلول های حافظه ایمنی نیز شکل بگیرند. این سلول های حافظه کمک می کنند بدن در صورت مواجهه بعدی با عامل بیماری زا، سریع تر و موثرتر واکنش نشان دهد.

این فرایند ممکن است در بدن یک فرد بدون ایجاد تب یا خستگی قابل توجه اتفاق بیفتد. بنابراین چیزی که اهمیت دارد، شکل گیری پاسخ ایمنی مناسب است، نه اینکه فرد حتما چند ساعت یا چند روز احساس ناخوشی داشته باشد.

چه عواملی باعث تفاوت واکنش افراد به واکسن می شوند؟

واکنش بدن به واکسن حاصل تعامل چندین عامل مختلف است. به همین دلیل، مقایسه تجربه دو نفر پس از دریافت یک واکسن نمی تواند به تنهایی اطلاعات دقیقی درباره میزان ایمنی آنها ارائه کند.

برخی از عوامل موثر می توانند شامل موارد زیر باشند:

• سن فرد
• ویژگی های ژنتیکی
• وضعیت عمومی سلامت
• شرایط و عملکرد سیستم ایمنی
• سابقه واکسیناسیون
• مواجهه قبلی با عامل بیماری زا یا آنتی ژن
• نوع واکسن و ترکیبات آن
• تعداد دوزهای دریافت شده
• تفاوت های فردی در واکنش های التهابی

برخی شواهد پژوهشی نیز نشان داده اند که واکنش های پس از واکسن ممکن است در بعضی گروه ها، از جمله افراد جوان تر و زنان، بیشتر دیده شود؛ با این حال این تفاوت ها پیچیده هستند و نمی توان آنها را به یک عامل واحد نسبت داد.

آیا تب بعد از واکسن یعنی واکسن در حال اثر کردن است؟

تب خفیف می تواند یکی از نشانه های فعال شدن سیستم ایمنی باشد، اما وجود تب به تنهایی نمی تواند میزان اثرگذاری واکسن را مشخص کند. به همین شکل، نداشتن تب هم دلیلی برای این نیست که واکسن در بدن فرد کاری انجام نداده است.

پژوهش های انجام شده درباره واکسن های مختلف نتایج متفاوتی درباره ارتباط میان عوارض و پاسخ ایمنی نشان داده اند. برخی مطالعات ارتباط هایی را پیدا کرده اند، در حالی که برخی دیگر چنین ارتباط قابل اتکایی مشاهده نکرده اند. یک مرور علمی جدید نیز نشان می دهد که ارتباط میان واکنش های پس از واکسن و پاسخ ایمنی وجود دارد، اما شدت و اهمیت آن به نوع واکسن و نوع پاسخ ایمنی بستگی دارد.

در نتیجه، علائم پس از واکسن معیار مناسبی برای اندازه گیری میزان ایمنی فرد نیستند.

نتیجه گیری

تب، خستگی، سردرد و درد عضلات می توانند بخشی از واکنش طبیعی بدن به واکسن باشند، اما همه افراد چنین علائمی را تجربه نمی کنند. سیستم ایمنی افراد با یکدیگر تفاوت دارد و ممکن است فردی بدون هیچ علامت قابل توجهی پاسخ ایمنی مناسبی ایجاد کند.

بنابراین، نداشتن عارضه بعد از واکسن به معنی بی اثر بودن آن نیست و شدت عوارض نیز معیار مستقیمی برای میزان ایمنی ایجاد شده محسوب نمی شود.