وابستگی عاطفی دانش آموزان به هوش مصنوعی؛ هشدار تازه روان شناسان درباره درد دل کردن با چت بات ها

هوش مصنوعی دیگر فقط ابزاری برای جستجو، انجام تکالیف یا تولید محتوا نیست. برای بخشی از کودکان و نوجوانان، چت بات های هوش مصنوعی به جایی برای صحبت درباره احساسات، مشکلات شخصی و حتی روابط با والدین و دوستان تبدیل شده اند.

پژوهش جدیدی که روی نزدیک به ۴۰ هزار دانش آموز کانادایی انجام شده، نشان می دهد دانش آموزانی که برای دریافت حمایت عاطفی یا توصیه درباره مسائل شخصی به چت بات ها مراجعه می کنند، بیشتر از سایر دانش آموزان با مشکلات هیجانی در سطح بالینی مواجه هستند. با این حال، پژوهشگران تاکید می کنند که این یافته به معنای اثبات تاثیر منفی یا علت بودن هوش مصنوعی نیست.

یک نفر از هر پنج دانش آموز برای مسائل عاطفی به هوش مصنوعی مراجعه کرده است

برای بسیاری از نوجوانان، صحبت کردن با یک چت بات ساده تر از صحبت کردن با یک انسان است. چت بات همیشه در دسترس است، احساس خجالت یا قضاوت ایجاد نمی کند و کاربر می تواند بدون نگرانی از واکنش طرف مقابل درباره موضوعات شخصی صحبت کند.

همین ویژگی ها باعث شده است که استفاده عاطفی از هوش مصنوعی به پدیده ای قابل توجه در میان نوجوانان تبدیل شود. مطالعه جدید دانشگاه اتاوا نیز نشان می دهد این رفتار آنقدر رایج شده که نمی توان آن را صرفا یک عادت عجیب یا حاشیه ای در نظر گرفت.

• از میان ۳۹ هزار و ۷۶۱ دانش آموز پایه چهارم تا دوازدهم، ۸ هزار و ۴۰۸ نفر، یعنی حدود ۲۱ درصد، گفته اند که از چت بات برای کمک درباره احساسات یا دریافت توصیه درباره روابط خود استفاده کرده اند.
• میانگین سن شرکت کنندگان ۱۲.۸ سال بود.
• داده ها بین ماه مه ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶ در چهار منطقه آموزشی استان انتاریو جمع آوری شد.

این یعنی تقریبا از هر پنج دانش آموز، یک نفر تجربه استفاده عاطفی از چت بات را داشته است.

دانش آموزانی که با چت بات درد دل می کنند، مشکلات هیجانی بیشتری گزارش کردند

مهم ترین یافته پژوهش مربوط به تفاوت وضعیت هیجانی دو گروه بود. پژوهشگران برای بررسی مشکلات هیجانی از مقیاس های معتبر سلامت روان در محیط مدرسه استفاده کردند و نتایج را با یک آستانه بالینی مقایسه کردند.

نتایج نشان داد تفاوت میان دانش آموزانی که برای حمایت عاطفی به هوش مصنوعی مراجعه کرده بودند و سایر دانش آموزان قابل توجه است. البته این تفاوت به تنهایی ثابت نمی کند که استفاده از چت بات عامل ایجاد مشکلات روانی بوده است.

• ۵۷.۷ درصد از کاربران هوش مصنوعی برای حمایت عاطفی، در محدوده نشان دهنده مشکلات هیجانی در سطح بالینی قرار داشتند.
• این رقم در میان دانش آموزانی که از چت بات برای چنین اهدافی استفاده نکرده بودند، ۲۹.۲ درصد بود.
• پس از در نظر گرفتن عواملی مانند ویژگی های جمعیت شناختی، تنهایی، احساس ارزشمند بودن و
• استفاده از هوش مصنوعی برای امور درسی، ارتباط همچنان باقی ماند و شیوع مشکلات هیجانی در گروه استفاده کننده عاطفی حدود ۲۶ درصد بیشتر بود.

بنابراین، مسئله اصلی فقط این نیست که یک نوجوان از هوش مصنوعی استفاده می کند؛ بلکه دلیل استفاده و نقشی که چت بات در زندگی او پیدا کرده است اهمیت بیشتری دارد.

چرا نوجوانان ممکن است چت بات را به یک محرم راز تبدیل کنند؟

دوره نوجوانی با تغییرات گسترده عاطفی، اجتماعی و شناختی همراه است. در همین دوره، نیاز به تعلق، پذیرفته شدن و داشتن فردی امن برای صحبت کردن اهمیت زیادی پیدا می کند.

از طرف دیگر، صحبت کردن با والدین، معلم یا حتی دوستان همیشه برای نوجوان آسان نیست. ترس از قضاوت، خجالت، نگرانی از افشای راز یا تصور اینکه دیگران او را درک نمی کنند، می تواند باعث شود یک چت بات گزینه ساده تری به نظر برسد.

• دسترسی شبانه روزی
• احساس خصوصی و بدون قضاوت بودن
• پاسخ فوری
• هزینه پایین یا رایگان بودن
• امکان صحبت درباره موضوعات حساس بدون مواجهه مستقیم با یک انسان

همین ویژگی ها می توانند استفاده از چت بات را جذاب کنند؛ اما در عین حال، اگر هوش مصنوعی به جای یک ابزار کمکی به مهم ترین یا تنها منبع حمایت عاطفی نوجوان تبدیل شود، نگرانی های جدی تری ایجاد می شود.

استفاده عاطفی از هوش مصنوعی با تنهایی و احساس کم ارزش بودن هم ارتباط داشت

پژوهشگران فقط میزان مشکلات هیجانی را بررسی نکردند. آنها وضعیت تنهایی و احساس «مهم بودن برای دیگران» را نیز در نظر گرفتند.

دانش آموزانی که برای حمایت عاطفی به چت بات مراجعه کرده بودند، به طور کلی تنهاتر بودند و احساس می کردند اهمیت کمتری برای اطرافیان خود دارند. این یافته از یک جهت مهم است، زیرا ممکن است استفاده عاطفی از هوش مصنوعی در برخی موارد بیشتر از آنکه علت مشکل باشد، نشانه وجود یک نیاز برآورده نشده برای ارتباط انسانی باشد.

به همین دلیل، پژوهشگران توصیه می کنند والدین و متخصصان فقط نپرسند «آیا فرزندت از هوش مصنوعی استفاده می کند؟» بلکه بپرسند:

• چرا برای صحبت درباره این موضوع سراغ هوش مصنوعی رفتی؟
• آیا کسی را نداری که بتوانی با او درباره این مسئله صحبت کنی؟
• وقتی با چت بات صحبت می کنی، چه احساسی پیدا می کنی؟
• آیا هوش مصنوعی جای دوستان یا اعضای خانواده را گرفته است؟

استفاده از هوش مصنوعی برای تکالیف با استفاده عاطفی هم ارتباط داشت

هوش مصنوعی در میان دانش آموزان فقط برای مسائل شخصی استفاده نمی شود. بسیاری از آنها برای انجام تکالیف، توضیح مطالب درسی و حل مسائل آموزشی نیز از چت بات ها کمک می گیرند.

در این پژوهش، ۴۳.۲ درصد از دانش آموزان گفته بودند که دست کم یک بار از هوش مصنوعی برای تکالیف مدرسه استفاده کرده اند. نکته جالب این بود که هرچه استفاده دانش آموز از هوش مصنوعی برای امور درسی بیشتر بود، احتمال استفاده او برای مسائل عاطفی نیز بیشتر می شد.

با این حال، پژوهشگران تاکید کردند که ارتباط استفاده درسی با مشکلات هیجانی بسیار ضعیف تر از ارتباط استفاده عاطفی بود. بنابراین نباید استفاده از هوش مصنوعی برای تکالیف را به خودی خود نشانه مشکل روان شناختی دانست.

آیا چت بات ها می توانند جای روان شناس یا یک انسان قابل اعتماد را بگیرند؟

چت بات ها می توانند اطلاعات ارائه دهند، به مرتب کردن افکار کمک کنند یا حتی در بعضی موقعیت ها فرد را به دنبال کردن منابع مناسب تشویق کنند. اما این توانایی با ارائه روان درمانی حرفه ای تفاوت دارد.

انجمن روان شناسی آمریکا تاکید کرده است که چت بات های عمومی هوش مصنوعی نباید جایگزین روان درمانگر یا خدمات تخصصی سلامت روان شوند. بسیاری از این ابزارها برای ارائه درمان روان شناختی طراحی نشده اند، اعتبارسنجی بالینی کافی ندارند و ممکن است نتوانند خطرهای مهمی مانند بحران روانی، افکار خودکشی یا شرایط پیچیده خانوادگی را به شکل قابل اعتماد ارزیابی کنند.

از طرف دیگر، نوجوانان ممکن است به دلیل سن و مرحله رشد خود، پاسخ های تولیدشده توسط هوش مصنوعی را معتبرتر یا انسانی تر از آنچه واقعا هستند تصور کنند. APA نیز درباره احتمال شکل گیری وابستگی ناسالم و تضعیف روابط واقعی در اثر ارتباط بیش از حد با شخصیت ها و چت بات های هوش مصنوعی هشدار داده است.

جمع بندی

هوش مصنوعی می تواند ابزار مفیدی برای یادگیری و دسترسی سریع به اطلاعات باشد، اما نباید به تنها منبع حمایت عاطفی یک کودک یا نوجوان تبدیل شود. پژوهش جدید روی نزدیک به ۴۰ هزار دانش آموز نشان داده است که استفاده از چت بات برای مسائل عاطفی با میزان بالاتری از مشکلات هیجانی، تنهایی و احساس کم ارزش بودن همراه است.

با این حال، هنوز نمی توان گفت چت بات ها باعث ایجاد این مشکلات شده اند. ممکن است بسیاری از نوجوانانی که از نظر عاطفی در شرایط دشوارتری قرار دارند، صرفا به دنبال یک شنونده در دسترس باشند.

وقتی یک نوجوان برای درد دل و دریافت حمایت عاطفی به هوش مصنوعی پناه می برد، شاید بهتر باشد به جای سرزنش او برای استفاده از فناوری، بررسی کنیم چه نیاز یا مشکلی باعث شده یک چت بات را به یک انسان قابل اعتماد ترجیح دهد.

در نهایت، هوش مصنوعی می تواند یک ابزار باشد، اما جای رابطه انسانی، حمایت عاطفی و در صورت نیاز کمک تخصصی سلامت روان را نمی گیرد.