روان شناسی زرد چیست؟ آسیب های روان شناسی زرد در اینستاگرام و شبکه های اجتماعی

«مثبت فکر کن»، «اگر رابطه سمی است همین امروز تمامش کن»، «با این تکنیک کاری کن همسرت بیشتر به تو وابسته شود» یا «با این تست در چند دقیقه شخصیت خودت را بشناس». این جملات احتمالا برای بسیاری از کاربران شبکه های اجتماعی آشنا هستند. محتوایی کوتاه، هیجان انگیز و مطمئن که معمولا یک مشکل پیچیده را به یک علت ساده و یک راه حل فوری تبدیل می کند.

مشکل از جایی شروع می شود که این توصیه ها به جای آموزش عمومی، نقش تشخیص یا درمان پیدا کنند. اختلالات روانی، تعارضات زوجین، اضطراب، وسواس، افسردگی و مشکلات مربوط به روابط انسانی معمولا حاصل مجموعه ای از عوامل هستند و نمی توان برای همه افراد یک نسخه یکسان تجویز کرد.

انجمن روان شناسی آمریکا نیز درباره گسترش اطلاعات نادرست سلامت روان در شبکه های اجتماعی هشدار داده است. این اطلاعات می توانند باعث برداشت نادرست از مشکلات روان شناختی، شکل گیری انتظار غیر واقعی از درمان و حتی تاخیر در دریافت خدمات تخصصی شوند.

روان شناسی زرد چیست؟

روان شناسی زرد را می توان نوعی ارائه ساده شده و اغلب تحریف شده از مفاهیم روان شناسی دانست که معمولا با وعده نتیجه سریع، قطعی و جذاب همراه است. در این نوع محتوا، پیچیدگی رفتار انسان حذف می شود تا یک پیام کوتاه برای مخاطب قابل فهم و قابل اشتراک گذاری باشد.

البته هر محتوای کوتاه یا ساده ای لزوما غیر علمی نیست. یک روان شناس می تواند یک مفهوم تخصصی را به زبان ساده توضیح دهد و همچنان به شواهد علمی وفادار بماند. تفاوت اصلی در این است که محتوای علمی محدودیت ها، تفاوت های فردی و میزان شواهد را در نظر می گیرد، اما محتوای زرد معمولا با قطعیت بیشتری صحبت می کند.

از نشانه های رایج روان شناسی زرد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• وعده درمان یا تغییر سریع و تضمینی
• ارائه یک راه حل واحد برای تمام افراد
• استفاده افراطی از کلمات «همیشه» و «هرگز»
• نسبت دادن تمام مشکلات روانی به یک علت مشخص
• استفاده از تجربه شخصی به عنوان قانون عمومی
• تشخیص اختلال یا شخصیت افراد بر اساس چند سوال ساده
• فروش دوره یا محصول با وعده تغییر کامل زندگی
• استفاده از ترس، هیجان یا امید کاذب برای جلب مخاطب

چرا نسخه های فوری برای مشکلات پیچیده روانی قابل اعتماد نیستند؟

مشکلات روان شناختی معمولا فقط یک علت ندارند. سابقه فرد، شرایط فعلی زندگی، عوامل زیستی، روابط خانوادگی، تجربیات گذشته، سبک مقابله با مشکلات و عوامل اجتماعی می توانند در شکل گیری یا تداوم یک مشکل نقش داشته باشند.

برای مثال، فردی که اضطراب دارد ممکن است به دلیل فشار کاری، تعارض خانوادگی، تجربه های گذشته، الگوهای فکری یا مجموعه ای از این عوامل دچار مشکل شده باشد. بنابراین گفتن «فقط مثبت فکر کن» نه تنها ارزیابی لازم را انجام نمی دهد، بلکه ممکن است فرد را نسبت به تجربه خودش دچار احساس ناتوانی یا سرزنش کند.

درمان تخصصی نیز معمولا بر اساس ارزیابی و صورت بندی مشکل انجام می شود. به همین دلیل، توصیه عمومی در شبکه اجتماعی نمی تواند جایگزین ارزیابی فردی توسط متخصص شود.

وسواس با جمله «فقط انجامش نده» درمان نمی شود

در وسواس، فرد ممکن است خودش نیز بداند که یک فکر یا رفتار افراطی و غیر منطقی است، اما دانستن این موضوع الزاما به معنای توانایی متوقف کردن آن نیست. افکار مزاحم و رفتارهای اجباری می توانند چرخه ای ایجاد کنند که شکستن آن به مداخله تخصصی نیاز داشته باشد.

برای نمونه، فردی که بارها دست های خود را می شوید ممکن است بداند شستن مداوم ضروری نیست، اما اضطراب ناشی از فکر آلودگی او را به تکرار رفتار سوق دهد. بنابراین توصیه ساده «فقط دستت را نشور» مسئله اصلی را هدف قرار نمی دهد.

همین مثال نشان می دهد که تفاوت میان آموزش روان شناختی و درمان تخصصی اهمیت زیادی دارد. یک محتوای عمومی می تواند درباره وسواس اطلاع رسانی کند، اما تشخیص و درمان آن نیازمند ارزیابی حرفه ای است.

مثبت اندیشی با روان شناسی مثبت یکی نیست

یکی از رایج ترین سوء برداشت ها در شبکه های اجتماعی، یکی دانستن روان شناسی مثبت با مثبت اندیشی افراطی است. روان شناسی علمی قرار نیست وجود غم، اضطراب، خشم یا شکست را انکار کند یا به انسان وعده دهد که با تغییر افکار می تواند هر اتفاقی را در زندگی کنترل کند.

حتی تلاش افراطی برای حذف بعضی افکار می تواند نتیجه معکوس داشته باشد. انسان نمی تواند ذهن خود را به دستگاهی تبدیل کند که فقط افکار دلخواه را تولید می کند. در بسیاری از رویکردهای درمانی، هدف این نیست که فرد هر فکر ناخوشایندی را حذف کند، بلکه یاد می گیرد رابطه موثرتری با افکار و هیجانات خود داشته باشد و با وجود آنها رفتارهای سازگارانه تری انتخاب کند.

بنابراین جمله «فکر منفی نکن» یک توصیه ساده است، اما لزوما یک راهکار روان شناختی محسوب نمی شود.

چرا محتوای زرد در شبکه های اجتماعی سریع تر دیده می شود؟

شبکه های اجتماعی محیطی هستند که در آن توجه مخاطب ارزش زیادی دارد. محتوایی که کوتاه، احساسی، قطعی و جنجالی باشد معمولا ظرفیت بیشتری برای جلب توجه و بازنشر دارد. همین ویژگی می تواند زمینه انتشار اطلاعات نادرست را نیز فراهم کند.

پژوهش های روان شناسی درباره اطلاعات نادرست نشان می دهند که انسان ها همیشه هنگام دریافت اطلاعات جدید، ابتدا صحت آن را بررسی نمی کنند. اطلاعات آشنا، قابل باور یا تکرار شده می تواند راحت تر پذیرفته شود و عواملی مانند هیجان نیز می توانند بر آسیب پذیری افراد نسبت به اطلاعات نادرست اثر بگذارند.

به همین دلیل، تعداد بازدید، دنبال کننده یا میزان وایرال شدن یک محتوا نمی تواند معیار علمی بودن آن باشد.

تست های شخصیت اینستاگرامی چقدر قابل اعتماد هستند؟

تست های اینترنتی با سوالاتی مانند «اولین رنگی که دیدی چیست؟» یا «اگر این تصویر را انتخاب کردی، شخصیت واقعی تو این است» معمولا برای سرگرمی ساخته شده اند و نباید با ابزارهای روان سنجی معتبر اشتباه گرفته شوند.

یک ابزار روان شناختی معتبر باید بر اساس اصول روان سنجی طراحی و ارزیابی شده باشد و درباره اعتبار و پایایی آن شواهد وجود داشته باشد. بنابراین نمی توان صرفا بر اساس چند سوال کوتاه، یک اختلال، ویژگی شخصیتی یا آسیب روانی را تشخیص داد.

مشکل زمانی جدی می شود که فرد نتیجه یک تست سرگرمی را به عنوان حقیقت درباره خودش بپذیرد و بر اساس آن درباره رابطه، شغل یا سلامت روان خود تصمیم بگیرد.

«رابطه سمی» همیشه به معنای پایان رابطه نیست

عبارت «رابطه سمی» در شبکه های اجتماعی بسیار رایج شده است، اما استفاده افراطی از آن می تواند روابط انسانی را بیش از حد سیاه و سفید کند. وجود یک رفتار نامناسب در رابطه لزوما به این معنا نیست که کل رابطه یا شخصیت یک فرد باید با یک برچسب تعریف شود.

برای ارزیابی یک رابطه باید الگوهای رفتاری، شدت و تداوم رفتارهای آسیب زا، امنیت فرد، امکان اصلاح رفتار، کیفیت ارتباط و شرایط دو طرف بررسی شود. در مواردی مانند خشونت، تهدید یا سوء استفاده جدی، مسئله البته کاملا متفاوت است و اولویت با امنیت و دریافت کمک تخصصی است.

مشکل روان شناسی زرد این است که ممکن است به جای کمک به فرد برای شناخت دقیق مسئله، یک برچسب آماده در اختیار او قرار دهد.

چرا توصیه های کلیشه ای درباره زن و مرد خطرناک هستند؟

جملاتی مانند «مردها همیشه از زنان مستقل فرار می کنند» یا «اگر می خواهی مردی عاشقت شود باید فلان رفتار را انجام دهی» بیشتر شبیه نسخه های بازاریابی عاطفی هستند تا روان شناسی مبتنی بر شواهد.

روابط زوجین تحت تاثیر عوامل متعددی مانند شخصیت، سبک ارتباطی، تاریخچه رابطه، شرایط اقتصادی، خانواده، فرهنگ، تجربه های گذشته و مهارت حل تعارض قرار دارند. بنابراین نمی توان رفتار همه زنان یا همه مردان را در چند قانون ساده خلاصه کرد.

در زوج درمانی نیز یک تکنیک ممکن است برای یک زوج مفید باشد و برای زوج دیگری مناسب نباشد. انتخاب مداخله باید بر اساس ماهیت مشکل و شرایط زوج انجام شود.

«کودک درون» و یک علت برای تمام مشکلات

مفاهیمی مانند کودک درون، زخم های کودکی و تروما در فضای مجازی بسیار محبوب شده اند، اما استفاده عامه پسند از این اصطلاحات گاهی آنها را به توضیحی برای تمام مشکلات انسان تبدیل می کند.

تجربیات دوران کودکی می توانند در رشد و سلامت روان نقش داشته باشند، اما رفتار انسان حاصل تعامل عوامل مختلف است و نمی توان هر مشکل فعلی را به یک اتفاق دوران کودکی نسبت داد. چنین ساده سازی هایی ممکن است فرد را به سمت تفسیرهای قطعی و نادرست درباره گذشته خود سوق دهد.

محتوای علمی باید میان یک فرضیه قابل بررسی و یک ادعای قطعی تفاوت قائل شود.

چگونه روان شناسی علمی را از روان شناسی زرد تشخیص دهیم؟

تشخیص محتوای معتبر همیشه ساده نیست، اما چند سوال می تواند به مخاطب کمک کند. مهم است بدانیم چه کسی این ادعا را مطرح کرده، آیا صلاحیت حرفه ای مرتبط دارد، منبع ادعا چیست و آیا نتیجه مورد نظر در پژوهش های معتبر نیز مشاهده شده است.

همچنین باید بررسی کرد که تولید کننده محتوا از محدودیت های ادعای خود صحبت می کند یا نه. علم معمولا با عباراتی مانند «در برخی شرایط»، «شواهد نشان می دهد» یا «احتمال دارد» سروکار دارد، نه وعده های قطعی برای همه انسان ها.

برای ارزیابی یک محتوای روان شناسی بهتر است:

• منبع و صلاحیت تولید کننده را بررسی کنید.
• دنبال منابع پژوهشی معتبر باشید.
• بین تجربه شخصی و شواهد علمی تفاوت بگذارید.
• به وعده های درمان فوری و تضمینی اعتماد نکنید.
• از تست های سرگرمی برای تشخیص روان شناختی استفاده نکنید.
• یک ویدئوی کوتاه را جایگزین ارزیابی تخصصی نکنید.
• در مسائل جدی سلامت روان از روان شناس یا روان پزشک دارای صلاحیت کمک بگیرید.

انجمن روان شناسی آمریکا نیز توصیه می کند هنگام مواجهه با اطلاعات سلامت، منبع را بررسی کنیم، انگیزه مالی تولید کننده را در نظر بگیریم و ادعاها را با منابع معتبر مقایسه کنیم.