ماده شیمیایی رایج و کاهش کیفیت اسپرم مردان؛ DEHP چه تاثیری بر باروری دارد؟

کاهش کیفیت اسپرم در دهه های اخیر به یکی از نگرانی های مهم حوزه سلامت باروری مردان تبدیل شده است. پژوهشگران عوامل مختلفی مانند چاقی، استعمال دخانیات، گرمای مداوم، آلودگی هوا، بعضی بیماری ها و تماس با مواد شیمیایی محیطی را در شکل گیری این روند موثر می دانند.

یکی از موادی که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، دی اتیل هگزیل فتالات یا DEHP است؛ ماده ای که برای افزایش انعطاف پذیری برخی پلاستیک ها استفاده می شود. نتایج یک مطالعه آزمایشگاهی از دانشگاه ناتینگهام نشان داده است که تماس مستقیم اسپرم با DEHP و یک آلاینده قدیمی به نام PCB-153 می تواند تحرک اسپرم را کاهش دهد و به ساختار DNA آن آسیب برساند. با این حال، این نتایج باید با دقت تفسیر شوند و به معنای اثبات ناباروری در اثر استفاده روزمره از یک محصول خاص نیستند.

DEHP چیست و در چه محصولاتی یافت می شود؟

DEHP یکی از اعضای خانواده فتالات ها است. فتالات ها موادی شیمیایی هستند که معمولا برای نرم و انعطاف پذیر کردن پلاستیک هایی مانند PVC به کار می روند. این مواد به ساختار پلاستیک متصل نمی مانند و ممکن است به تدریج وارد گرد و غبار، هوا، غذا یا محیط اطراف شوند.

تماس انسان با فتالات ها می تواند از طریق خوردن مواد غذایی، تنفس گرد و غبار، تماس پوستی یا استفاده از بعضی محصولات مصرفی رخ دهد. البته میزان DEHP موجود در محصولات و قوانین مربوط به استفاده از آن در کشورهای مختلف یکسان نیست و مصرف آن در برخی کالاها، به ویژه محصولات کودکان، محدود شده است.

DEHP ممکن است در این موارد وجود داشته باشد:

• بعضی کفپوش ها و پوشش های ساخته شده از PVC
• روکش کابل ها و سیم های برق
• شیلنگ ها و لوله های پلاستیکی انعطاف پذیر
• برخی تجهیزات و کیسه های پزشکی
• پرده های پلاستیکی و روکش های مصنوعی
• قطعات پلاستیکی قدیمی
• برخی بسته بندی ها و محصولات صنعتی

موسسه ملی علوم سلامت محیطی آمریکا، فتالات ها را از جمله مواد مختل کننده غدد درون ریز معرفی می کند. این مواد می توانند در عملکرد طبیعی هورمون ها دخالت کنند و از مسیرهای مختلف بر رشد، تولید مثل و باروری اثر بگذارند.

PCB-153 چیست و چرا هنوز در محیط وجود دارد؟

PCB-153 یکی از ترکیبات خانواده بی فنیل های پلی کلرینه است. این مواد در گذشته در تجهیزات الکتریکی، روغن های صنعتی، مایعات انتقال حرارت و برخی محصولات دیگر استفاده می شدند، اما به دلیل پایداری زیاد و آثار زیان آورشان، تولید و استفاده از آن ها در بسیاری از کشورها ممنوع شد.

مشکل اصلی PCB ها این است که به آسانی در طبیعت تجزیه نمی شوند. این ترکیبات می توانند سال ها در خاک، رسوبات آبی و زنجیره غذایی باقی بمانند و در بافت چربی جانوران تجمع پیدا کنند. به همین دلیل، انسان ها حتی سال ها پس از ممنوعیت تولید این مواد نیز ممکن است از طریق غذا یا محیط در معرض مقادیر اندکی از آن ها قرار بگیرند.

وجود PCB-153 در یک پژوهش جدید به معنای استفاده گسترده امروزی از این ماده در محصولات خانگی نیست. این ترکیب بیشتر به عنوان یک آلاینده ماندگار قدیمی بررسی می شود که هنوز بقایای آن در محیط زیست و بعضی مواد غذایی یافت می شود.

مطالعه دانشگاه ناتینگهام چه چیزی را بررسی کرد؟

پژوهشگران دانشگاه ناتینگهام نمونه های اسپرم انسان و سگ را در محیط آزمایشگاهی در معرض غلظت هایی از DEHP و PCB-153 قرار دادند. استفاده از نمونه های سگ به این دلیل اهمیت داشت که سگ ها در محیط مشترک با انسان زندگی می کنند و ممکن است در معرض آلاینده های خانگی مشابه قرار بگیرند.

نتایج نشان داد که هر دو ماده، به صورت جداگانه و ترکیبی، می توانند آثار مشابهی بر اسپرم انسان و سگ داشته باشند. پژوهشگران کاهش تحرک اسپرم و افزایش آسیب به DNA را مشاهده کردند. تحرک مناسب برای حرکت اسپرم به سمت تخمک ضروری است و آسیب DNA نیز ممکن است بر توانایی باروری و رشد طبیعی جنین اثر بگذارد.

این پژوهش در سال ۲۰۱۹ منتشر شد و آزمایش های آن در محیط کنترل شده آزمایشگاهی انجام گرفت. بنابراین، مطالعه نشان می دهد این مواد ظرفیت آسیب رساندن به اسپرم را دارند، اما به تنهایی مشخص نمی کند تماس روزمره انسان با آن ها دقیقا چه میزان خطر ایجاد می کند.

آیا DEHP باعث ناباروری مردان می شود؟

شواهد موجود از احتمال ارتباط میان تماس با بعضی فتالات ها و کاهش برخی شاخص های کیفیت مایع منی حمایت می کنند. با این حال، باروری مردان به عوامل متعدد ژنتیکی، پزشکی، محیطی و رفتاری وابسته است و معمولا نمی توان ناباروری یک فرد را تنها به یک ماده شیمیایی نسبت داد.

مرورهای علمی روی مطالعات انسانی نشان داده اند که تماس با بعضی فتالات ها، به ویژه DEHP و متابولیت های آن، ممکن است با تغییر در غلظت، حرکت یا کیفیت اسپرم ارتباط داشته باشد. با این حال، شدت این ارتباط در همه مطالعات یکسان نیست و اندازه گیری دقیق میزان تماس طولانی مدت نیز دشوار است.

بنابراین، عبارت هایی مانند «DEHP حتما باعث ناباروری می شود» یا «تحرک اسپرم به زودی کاملا از بین می رود» فراتر از شواهد علمی موجود هستند. یافته های فعلی هشدار دهنده اند، اما برای تعیین دقیق میزان خطر در انسان، به مطالعات طولانی مدت و کنترل شده بیشتری نیاز است.

آیا تعداد اسپرم مردان واقعا کاهش یافته است؟

یک فراتحلیل بزرگ که نتایج ۲۲۳ مطالعه و نمونه های جمع آوری شده بین سال های ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۸ را بررسی کرد، کاهش قابل توجه میانگین غلظت اسپرم را در مردان سراسر جهان گزارش داد. بر اساس این تحلیل، میانگین غلظت اسپرم در مردانی که بدون توجه به وضعیت باروری انتخاب شده بودند، طی این دوره حدود ۵۱.۶ درصد کاهش یافته بود.

این یافته به معنای نابارور شدن نیمی از مردان نیست. تعداد اسپرم تنها یکی از شاخص های باروری است و عواملی مانند تحرک، شکل، سلامت DNA، وضعیت هورمونی و سلامت شریک جنسی نیز اهمیت دارند.

پژوهشگران هنوز علت واحدی برای این کاهش معرفی نکرده اند. تماس با مواد مختل کننده هورمونی یکی از فرضیه های مهم است، اما عواملی مانند چاقی، دخانیات، رژیم غذایی، استرس، کم تحرکی، افزایش دمای بیضه ها و آلودگی محیطی نیز ممکن است در این روند نقش داشته باشند.

مواد شیمیایی چگونه می توانند به اسپرم آسیب بزنند؟

بعضی مواد شیمیایی محیطی می توانند فعالیت هورمون هایی مانند تستوسترون را مختل کنند یا بر فرایند تولید و بلوغ اسپرم اثر بگذارند. برخی ترکیبات نیز با افزایش استرس اکسیداتیو، به غشای سلولی یا DNA اسپرم آسیب می زنند.

آسیب احتمالی می تواند در بخش های مختلف دستگاه تولید مثل رخ دهد:

• اختلال در تولید هورمون های جنسی
• کاهش تولید یا بلوغ اسپرم
• کاهش حرکت رو به جلوی اسپرم
• افزایش آسیب به DNA اسپرم
• تغییر در شکل طبیعی اسپرم
• اختلال در عملکرد بیضه ها
• افزایش مرگ سلولی در سلول های تولید مثلی

سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده است که تماس با آلاینده ها و سموم محیطی می تواند مستقیما به تخمک و اسپرم آسیب بزند و باعث کاهش تعداد یا کیفیت آن ها شود.

چگونه تماس با فتالات ها را کمتر کنیم؟

حذف کامل فتالات ها از زندگی روزمره تقریبا امکان پذیر نیست، اما می توان میزان تماس غیر ضروری را کاهش داد. هدف، ایجاد ترس از تمام محصولات پلاستیکی نیست؛ چنین کاری نه علمی است و نه برای زندگی عادی کاربردی.

برای کاهش تماس می توان این اقدامات را انجام داد:

• از گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی نامناسب خودداری کنید.
• برای غذای داغ از ظروف شیشه ای یا استیل استفاده کنید.
• برچسب و جنس اسباب بازی ها و محصولات پلاستیکی را بررسی کنید.
• گرد و غبار خانه را به طور منظم پاک کنید.
• پس از تماس با مواد پلاستیکی یا شیمیایی دست ها را بشویید.
• مصرف غذاهای بسیار فرآوری شده و بسته بندی شده را محدود کنید.
• از محصولات دارای مشخصات نامشخص یا بوی پلاستیک شدید کمتر استفاده کنید.
• تجهیزات پزشکی ضروری را بدون توصیه پزشک کنار نگذارید.

وجود DEHP در بعضی تجهیزات پزشکی به این معنا نیست که باید از درمان یا وسایل پزشکی مورد نیاز خودداری کرد. در این شرایط، مزایای درمان ممکن است بسیار بیشتر از خطر احتمالی تماس باشد و تصمیم باید با نظر پزشک گرفته شود.

جمع بندی

پژوهش دانشگاه ناتینگهام نشان داده است که DEHP و PCB-153 در شرایط آزمایشگاهی می توانند تحرک اسپرم انسان و سگ را کاهش دهند و به DNA آن آسیب برسانند. این نتیجه نگرانی ها درباره تاثیر مواد شیمیایی محیطی بر باروری مردان را تقویت می کند، اما ثابت نمی کند تماس روزمره با یک محصول مشخص به طور قطعی باعث ناباروری می شود.

کاهش جهانی میانگین تعداد اسپرم پدیده ای جدی و چند عاملی است. محدود کردن تماس غیر ضروری با فتالات ها، رعایت سبک زندگی سالم و انجام بررسی پزشکی در صورت وجود مشکل باروری، رویکردی منطقی تر از ترسیدن از تمام وسایل پلاستیکی خانه است. پژوهش های بیشتر و قوانین سخت گیرانه تر درباره مواد مختل کننده هورمونی نیز برای محافظت از سلامت باروری نسل های آینده ضروری خواهد بود.