ویپ یا سیگار؟ بررسی علمی تفاوت ها، خطرات و تاثیرات واقعی بر بدن

در سال های اخیر، ویپ یا سیگار الکترونیکی به یکی از بحث برانگیزترین جایگزین های سیگار سنتی تبدیل شده است. بسیاری آن را راه نجاتی برای ترک سیگار می دانند و گروهی دیگر نسبت به خطرات پنهان آن هشدار می دهند. تبلیغات گسترده، طعم های متنوع و ظاهر مدرن باعث شده ویپ به ویژه در میان جوانان محبوب شود. اما سوال اساسی این است که آیا ویپ واقعا انتخابی کم خطرتر از سیگار است یا تنها شکل ظاهری یک عادت مضر تغییر کرده است؟

وقتی دود جای خود را به بخار می دهد، چه اتفاقی در بدن می افتد؟

در نگاه اول، جایگزینی دود سیگار با بخار طعم دار ممکن است اقدامی سالم تر به نظر برسد. حذف بوی تند، خاکستر و سرفه های آزاردهنده، تصور بی خطر بودن را تقویت می کند. اما بدن انسان به فرایندهای شیمیایی واکنش نشان می دهد، نه به ظاهر دستگاه. برای درک اثر واقعی ویپ باید به تفاوت های بنیادین بین احتراق و تبخیر توجه کنیم.

در سیگار سنتی، تنباکو در دمای بسیار بالا می سوزد و هزاران ماده سمی آزاد می کند. در مقابل، ویپ با گرم کردن مایع، بخار تولید می کند و خبری از سوختن نیست. همین تفاوت، پایه اصلی ادعای کاهش خطر ویپ نسبت به سیگار است.

چرا ویپ نسبت به سیگار خطر کمتری دارد؟

برای پاسخ علمی به این پرسش باید به سطح مولکولی نگاه کنیم. مایکل راسل، پژوهشگر برجسته حوزه دخانیات، دهه ها پیش جمله ای کلیدی مطرح کرد: مردم برای نیکوتین سیگار می کشند، اما به خاطر قطران می میرند.

سیگار سنتی با فرایند احتراق بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی تولید می کند که بسیاری از آن ها سرطان زا هستند. در مقابل، مایع ویپ تنها از چهار ماده اصلی تشکیل شده است:

• پروپیلن گلیکول
• گلیسیرین گیاهی
• طعم دهنده
• نیکوتین

مطالعات آزمایشگاهی نشان می دهد با حذف احتراق، موادی مانند مونوکسید کربن و قطران عملا از چرخه مصرف حذف می شوند. همچنین سطح بسیاری از ترکیبات سمی در بخار ویپ تا بیش از ۹۵ درصد کمتر از دود سیگار گزارش شده است.

واقعیت فرمالدئید و پدیده پاف خشک

برخی مطالعات قدیمی ادعا کردند که ویپ می تواند فرمالدئید تولید کند؛ ماده ای سرطان زا که نگرانی های زیادی ایجاد کرد. اما بررسی های تکمیلی نشان داد این موضوع تنها در شرایط غیرواقعی آزمایشگاهی رخ می دهد.

فرمالدئید زمانی تولید می شود که دستگاه در ولتاژ بسیار بالا و بدون مایع استفاده شود. در این حالت فتیله پنبه ای می سوزد و طعمی به شدت زننده ایجاد می کند که عملا غیرقابل استنشاق است. در شرایط مصرف عادی، میزان فرمالدئید تولید شده بسیار ناچیز و پایین تر از استانداردهای ایمنی محیط کار است.

ایوالی؛ وقتی بازار سیاه باعث یک بحران پزشکی شد

در سال ۲۰۱۹ موجی از بیماری های ریوی در آمریکا با نام EVALI خبرساز شد. بررسی ها ابتدا ویپ را متهم اصلی معرفی کردند، اما تحقیقات دقیق تر تصویر متفاوتی نشان داد.

مرکز کنترل بیماری ها پس از بررسی نمونه های ریوی بیماران دریافت که عامل اصلی، ویتامین E استات بوده است. این ماده روغنی در کارتریج های غیرقانونی حاوی THC برای بازار سیاه استفاده می شد، نه در ویپ های نیکوتینی استاندارد.

با حذف این ماده از بازار غیرقانونی، موارد ابتلا به ایوالی تقریبا از بین رفت، اما اثر روانی این بحران همچنان باقی مانده است.

آیا ویپ باعث ریه پاپ کورنی می شود؟

ریه پاپ کورنی نام غیرعلمی بیماری برونشیولیت انسدادی است که نخستین بار در کارگران کارخانه پاپ کورن مشاهده شد. عامل اصلی این بیماری ماده ای به نام دی استیل بود که در برخی طعم دهنده ها استفاده می شد.

اگرچه دی استیل در برخی مایعات قدیمی ویپ وجود داشت، اما مقدار آن در دود سیگار سنتی صدها برابر بیشتر است. با این حال، اتحادیه اروپا و بریتانیا برای احتیاط کامل، استفاده از دی استیل را در مایعات ویپ ممنوع کردند. تاکنون هیچ مورد تایید شده ای از ابتلا به این بیماری بر اثر ویپ گزارش نشده است.

خطرات واقعی ویپ برای ریه و قلب

ویپ بی خطر نیست و این موضوع از نظر علمی کاملا روشن است. ریه انسان برای تنفس هوا طراحی شده، نه بخار شیمیایی. مطالعات نشان می دهد افرادی که بدون سابقه سیگار به ویپ روی می آورند، در معرض افزایش خطر بیماری های تنفسی قرار دارند.

از نظر قلبی نیز نیکوتین ماده ای محرک است که ضربان قلب را افزایش می دهد و عروق را منقبض می کند. با این حال، تفاوت مهم اینجاست که ویپ فاقد مونوکسید کربن است؛ ماده ای که در سیگار عامل اصلی کاهش اکسیژن رسانی به قلب محسوب می شود.

تحقیقات نشان داده اند سیگاری هایی که به طور کامل به ویپ روی می آورند، طی چند هفته بهبود قابل توجهی در عملکرد عروقی خود تجربه می کنند.

ویپ و بارداری؛ انتخاب بین بد و بدتر

نیکوتین برای جنین خطرناک است و می تواند رشد مغز و ریه را مختل کند. به همین دلیل تمام سازمان های بهداشتی توصیه می کنند زنان باردار از مصرف هرگونه محصول نیکوتینی خودداری کنند.

با این حال، برخی نهادها مانند سیستم سلامت بریتانیا معتقدند اگر زنی به شدت به سیگار وابسته است، جایگزینی کامل سیگار با ویپ می تواند آسیب کمتری به جنین وارد کند. این دیدگاه بر اساس مقایسه دو خطر مطرح می شود، نه بی خطر بودن ویپ.

آیا ویپ واقعا به ترک سیگار کمک می کند؟

مطالعات جامع منتشرشده تا سال ۲۰۲۴ نشان می دهد سیگارهای الکترونیکی در ترک سیگار موثرتر از روش های سنتی مانند آدامس یا چسب نیکوتین هستند. دلیل اصلی این موفقیت، شبیه سازی رفتار و حس سیگار کشیدن است.

ویپ علاوه بر نیکوتین رسانی، حرکات دست و دم و بازدم آشنا را حفظ می کند. اما یک خطر جدی وجود دارد: مصرف همزمان ویپ و سیگار. این الگو که استفاده دوگانه نامیده می شود، بدترین سناریوی ممکن است و می تواند میزان دریافت نیکوتین و سموم را افزایش دهد.

نتیجه گیری نهایی

ویپ تنها در یک حالت می تواند انتخابی منطقی تلقی شود: زمانی که فرد سیگاری، سیگار را به طور کامل کنار بگذارد و صرفا از ویپ استفاده کند. در این حالت، مواجهه با سموم تا حدود ۹۵ درصد کاهش می یابد.

اما برای افراد غیرسیگاری، ویپ هیچ مزیت سلامتی ندارد و تنها دریچه ای به سمت وابستگی نیکوتین است. علم پزشکی توصیه می کند بهترین گزینه همیشه ترک کامل نیکوتین است، اما اگر انتخاب بین سیگار و ویپ باشد، شواهد نشان می دهند ویپ گزینه کم خطرتر محسوب می شود، نه بی خطر.