تفاوت اختلال های روانی و بیماری های روانی: مقایسه علمی از تعریف تا درمان

در حوزه سلامت روان، دو اصطلاح «اختلال روانی» و «بیماری روانی» بسیار به کار می روند، اما اغلب به صورت مترادف و بدون دقت مفهومی استفاده می شوند. این در حالی است که از منظر علمی، این دو واژه بار معنایی و رویکرد متفاوتی دارند. تمایز دقیق میان این مفاهیم می تواند به ارتقای سواد سلامت روان، کاهش انگ اجتماعی و انتخاب مسیر درمان مناسب کمک کند.

در این مقاله، ابتدا هر یک از این مفاهیم بر اساس منابع معتبر روان شناسی و روان پزشکی تعریف می شود، سپس تفاوت ها، هم پوشانی ها و پیامدهای کاربردی آن ها بررسی خواهد شد.

تفاوت های کلیدی در منشأ و شدت

یکی از تفاوت های بنیادین میان این دو مفهوم، زاویه نگاه به علت شناسی است. در اختلال روانی، تمرکز بیشتر بر عوامل روان شناختی و اجتماعی مانند سبک های تربیتی، تجربه های آسیب زا، الگوهای شناختی ناکارآمد و فشارهای محیطی قرار دارد. در حالی که در بیماری روانی، تاکید اصلی بر عوامل زیستی مانند ژنتیک، عدم تعادل نوروترانسمیترها و ساختار مغز است.

مهم ترین تفاوت ها را می توان چنین خلاصه کرد:

اختلال روانی اغلب ماهیت طیفی و قابل انعطاف دارد، در حالی که بیماری روانی معمولا با چارچوب پاتولوژیک مشخص تعریف می شود.
در اختلال روانی، روان درمانی می تواند نقش محوری داشته باشد، اما در بیماری روانی ترکیب دارو و روان درمانی رایج تر است.
شدت و میزان اختلال در واقعیت سنجی در بیماری های روانی معمولا بیشتر است.

با این حال، مرز میان این دو همواره قطعی و مطلق نیست و بسیاری از متخصصان آن ها را بر روی یک پیوستار در نظر می گیرند.

تعریف اختلال روانی در متون علمی

در ادبیات تخصصی روان شناسی، اختلال روانی به مجموعه ای از الگوهای پایدار در هیجان، شناخت یا رفتار گفته می شود که با کارکرد عادی فرد در زندگی شخصی، اجتماعی یا شغلی تداخل ایجاد می کند. این الگوها معمولا با رنج ذهنی همراه هستند، اما لزوما به معنای وجود آسیب ساختاری مشخص در مغز نیستند.

تعریف اختلال های روانی بر اساس معیارهای تشخیصی استاندارد انجام می شود که در نظام های طبقه بندی بین المللی تدوین شده اند.

از مهم ترین چارچوب های تشخیصی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders که توسط انجمن روان پزشکی آمریکا منتشر می شود و به اختصار DSM نامیده می شود.
World Health Organization که در طبقه بندی بین المللی بیماری ها یا ICD، اختلال های روانی را نیز تعریف کرده است.

ویژگی های اصلی اختلال روانی شامل این موارد است:

وجود نشانه های پایدار و تکرار شونده در افکار، هیجان یا رفتار
اختلال معنادار در عملکرد تحصیلی، شغلی یا اجتماعی
در نظر گرفتن زمینه فرهنگی و شرایط زندگی فرد در فرایند تشخیص

اختلال های روانی طیفی گسترده را در بر می گیرند؛ از اختلال های اضطرابی و افسردگی گرفته تا اختلال وسواس فکری عملی و برخی اختلال های شخصیت. شدت این اختلال ها می تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و بسیاری از آن ها با روان درمانی و آموزش مهارت های مقابله ای بهبود می یابند.

بیماری روانی از منظر رویکرد پزشکی

در مقابل، اصطلاح بیماری روانی بیشتر ریشه در نگاه پزشکی و زیست شناختی به مشکلات روان دارد. در این رویکرد، تاکید بر تغییرات زیستی، ژنتیکی یا شیمیایی در مغز و دستگاه عصبی است. به بیان دیگر، بیماری روانی اغلب به شرایطی اطلاق می شود که با اختلال در کارکرد نورون ها، انتقال دهنده های عصبی یا ساختارهای مغزی همراه است و نیاز به مداخله پزشکی دارد.

بیماری های روانی معمولا ویژگی های زیر را دارند:

شدت بالاتر و سیر مزمن تر نسبت به بسیاری از اختلال های خفیف
نیاز به دارو درمانی در کنار روان درمانی
احتمال عود و نیاز به پیگیری بلند مدت

نمونه هایی از بیماری های روانی شدید عبارت اند از:

Schizophrenia که با اختلال در ادراک واقعیت و تفکر همراه است.
Bipolar disorder که با نوسان های شدید خلقی میان شیدایی و افسردگی مشخص می شود.
افسردگی اساسی شدید با نشانه های روان پریشانه

در این موارد، نقش روان پزشک در ارزیابی، تجویز دارو و پایش روند درمان بسیار پررنگ است.

هم پوشانی و پیوستار سلامت روان

در رویکردهای نوین سلامت روان، اختلال و بیماری به عنوان دو سر یک طیف دیده می شوند. به این معنا که یک اختلال روانی درمان نشده ممکن است در طول زمان تشدید شود و ویژگی هایی نزدیک به یک بیماری روانی پیدا کند. از سوی دیگر، فرد مبتلا به یک بیماری روانی ممکن است در دوره هایی تنها نشانه های خفیف تری تجربه کند.

نکات مهم در این زمینه عبارت اند از:

سلامت روان یک وضعیت ثابت نیست، بلکه پویا و وابسته به شرایط زندگی است.
عوامل زیستی و روانی اجتماعی اغلب به صورت همزمان بر فرد تاثیر می گذارند.
تشخیص نهایی همواره بر پایه ارزیابی بالینی جامع انجام می شود، نه صرفا یک آزمایش آزمایشگاهی.

بنابراین تفکیک این دو مفهوم بیشتر جنبه نظری و رویکردی دارد تا یک مرزبندی مطلق.

تفاوت در رویکرد درمانی

در حوزه درمان، نوع مداخله تا حد زیادی به شدت نشانه ها و ارزیابی بالینی بستگی دارد. اختلال های روانی خفیف تا متوسط اغلب با رویکردهای مبتنی بر شواهد قابل مدیریت هستند.

از جمله روش های موثر در درمان اختلال های روانی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

درمان شناختی رفتاری
درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی
آموزش مهارت های زندگی و تنظیم هیجان
مداخلات خانواده محور

در مقابل، بیماری های روانی شدید معمولا نیازمند:

ارزیابی تخصصی توسط روان پزشک
دارو درمانی برای تنظیم خلق، ادراک یا اضطراب
پیگیری منظم و گاه درمان طولانی مدت

ترکیب درمان زیستی و روان شناختی در این موارد بهترین نتایج را به همراه دارد.

پیامدهای اجتماعی و فرهنگی کاربرد این واژه ها

نحوه استفاده از واژه ها در حوزه سلامت روان می تواند بر نگرش جامعه تاثیر بگذارد. در بسیاری از فرهنگ ها، برچسب بیماری روانی با انگ، ترس و تصورات منفی همراه است. در حالی که استفاده از اصطلاح اختلال روانی معمولا بار معنایی خنثی تری دارد و امکان نگاه طیفی و قابل درمان به مشکل را فراهم می کند.

پیامدهای اجتماعی این تمایز شامل موارد زیر است:

کاهش خود انگ زنی و ترس از مراجعه به متخصص
افزایش تمایل به مداخله زودهنگام
عادی سازی گفت و گو درباره مشکلات روان شناختی

در نهایت، آنچه اهمیت دارد دقت علمی و نگاه انسانی به فرد است، نه صرفا برچسبی که به مشکل او داده می شود.

جمع بندی

اختلال روانی به الگوهای ناسازگار و رنج آور در افکار، هیجان یا رفتار اشاره دارد که معمولا قابل اصلاح و بهبود هستند و لزوما منشأ زیستی آشکار ندارند. در مقابل، بیماری روانی بیشتر به شرایط شدیدتر و دارای مولفه های زیستی گفته می شود که اغلب به مداخله پزشکی نیاز دارند.

هر دو مفهوم بخشی از طیف سلامت روان انسان هستند و مرز میان آن ها همواره قطعی نیست. درک دقیق این تفاوت ها به ما کمک می کند با رویکردی علمی تر، واقع بینانه تر و بدون انگ به مسائل روان نگاه کنیم و مسیر درمان مناسب را در زمان مناسب انتخاب نماییم.

چه امتیازی به این پست میدهید ؟